Sąd Najwyższy staje po stronie poszkodowanych wcześniejszych emerytów

Wstęp

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 roku sygn. akt SK 140/20 nie został opublikowany, więc nic nie można zrobić? A może korzystne przepisy dotyczą wyłącznie kobiet z rocznika 1953? Zakład Ubezpieczeń Społecznych wciąż szuka luk prawnych i wymówek, by uniknąć przeliczania świadczeń dla poszkodowanych wcześniejszych emerytów.

Sąd Najwyższy rozprawia się z argumentacją ZUS

Sąd Najwyższy w ostatnim czasie rozpatrywał trzy niezwykle ważne sprawy, w których ZUS próbował za wszelką cenę zablokować przeliczenia emerytur. Oto szczegóły trzech kluczowych postanowień, które stają w obronie ubezpieczonych.

1. Pułapka prawa działającego wstecz (sygn. akt I USK 158/25 z dnia 23 września 2025)

W pierwszej z omawianych spraw ZUS upierał się, że musi pomniejszyć emeryturę powszechną ubezpieczonego mężczyzny o sumę pobranych wcześniej emerytur nauczycielskich. Organ powoływał się na kontrowersyjny art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Jak zareagował Sąd Najwyższy? Sąd bezwzględnie odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej ZUS-u do rozpoznania. Wprost stwierdzono, że ten krzywdzący przepis nie może być stosowany wobec ubezpieczonych, którzy skorzystali z prawa do wcześniejszej emerytury przed jego ogłoszeniem.

Osoby przechodzące na wcześniejszą emeryturę przed 6 czerwca 2012 roku nie miały – i nie mogły mieć – świadomości, że w przyszłości ich decyzja spowoduje drastyczne obniżenie kapitału przy obliczaniu emerytury powszechnej. Sąd Najwyższy potwierdził, że prokonstytucyjna wykładnia wymaga zastosowania standardu ochrony wynikającego z art. 2 Konstytucji RP, czyli zasady zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa.

2. Wymówka „braku publikacji wyroku” (sygn. akt I USK 742/26 z dnia 22 stycznia 2026)

To jeden z najczęstszych argumentów ZUS-u w ostatnich miesiącach. Organ odmawia przeliczenia emerytury, twierdząc, że korzystny wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 roku (SK 140/20) nie został oficjalnie opublikowany w Dzienniku Ustaw, w związku z czym formalnie nie obowiązuje. Sąd Najwyższy potraktował to stanowisko bardzo krytycznie, ponownie odmawiając przyjęcia skargi kasacyjnej ZUS-u. SN przypomniał o zasadzie bezpośredniego stosowania Konstytucji RP, która oznacza, że sądy orzekające w konkretnych sprawach mają pełne prawo odmówić zastosowania przepisu ustawy, jeśli jego sprzeczność z Konstytucją jest oczywista – w analizowanym przypadku artykułu 25 ust. 1b ustawy emerytalnej.

Taka „rozproszona kontrola konstytucyjna” jest w polskim systemie w pełni dopuszczalna. Sądy powszechne mogą z powodzeniem powołać się na argumentację z wcześniejszego, prawidłowo opublikowanego wyroku TK z 6 marca 2019 roku (sygn. P 20/16). Dla emerytów to świetna wiadomość: brak oficjalnej publikacji czerwcowego wyroku TK SK 140/20 nie stoi na przeszkodzie, aby sądy przeliczały świadczenia. Droga do uzyskania wyższej emerytury pozostaje otwarta.

3. Czy problem dotyczy tylko kobiet? (sygn. akt I USK 838/26 z 28 stycznia 2026)

W trzeciej sprawie ubezpieczony mężczyzna przeszedł na wcześniejszą emeryturę w 2011 roku, a emeryturę powszechną przyznano mu w 2017 roku. ZUS, rutynowo, od razu pomniejszył świadczenie na mocy art. 25 ust. 1b. Gdy sąd powszechny nakazał przeliczenie, ZUS zaskarżył wyrok, twierdząc, że sądy błędnie powołały się na wyrok TK (P 20/16). Według organu tamto orzeczenie miało charakter zakresowy i dotyczyło wyłącznie kobiet z rocznika 1953, a nie mężczyzn w innej sytuacji wiekowej.

Sąd Najwyższy stanowczo odrzucił i tę argumentację. W uzasadnieniu przypomniano wcześniejsze orzecznictwo i wskazano na samo sedno problemu: ubezpieczony, przechodząc na emeryturę w wieku obniżonym, nie mógł przewidzieć, że w przyszłości ustawodawca zredukuje jego kapitał. Standard ochrony zaufania do państwa ma charakter uniwersalny. Próby zawężania go przez ZUS wyłącznie do jednej, wąskiej grupy ubezpieczonych są całkowicie nieskuteczne i bezpodstawne.

Linia orzecznicza Sądu Najwyższego

Najnowsze orzecznictwo Sądu Najwyższego wysyła jasny sygnał:

1. Prawo nie działa wstecz,
2. Sądy mają prawo samodzielnie oceniać konstytucyjność przepisów (nawet przy braku publikacji wyroku TK).

W powyższym duchu wypowiedział się Sąd Najwyższy w szeregu kolejnych postanowień odmawiających przyjęcia skarg kasacyjnych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w sprawach dotyczących art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, w tym:

1. postanowieniu z dnia 19 listopada 2024 r. sygn. akt I USK 435/23,
2. postanowieniu z dnia 23 września 2025 r. sygn. akt I USK 158/25,
3. postanowieniu z dnia 22 stycznia 2026 r. sygn. akt I USK 742/26,
4. postanowieniu z dnia 28 stycznia 2026 r. sygn. akt I USK 838/26,
5. postanowieniu z dnia 14 maja 2026 r. sygn. akt I USK 1121/26,
6. postanowieniu z dnia 19 maja 2026 r. sygn. akt I USK 970/26,
7. postanowieniu z dnia 19 maja 2026 r. sygn. akt I USK 978/26,
8. postanowieniu z dnia 20 maja 2026 r. sygn. akt I USK 774/26,
9. postanowieniu z dnia 2 czerwca 2026 r. sygn. akt I USK 847/26,
10. postanowieniu z dnia 7 lipca 2026 r. sygn. akt I USK 955/26,
11. postanowieniu z dnia 15 lipca 2026 r. sygn. akt I USK 1252/26,
12. postanowieniu z dnia 30 lipca 2026 r. sygn. akt I USK 1073/26,
13. postanowieniu z dnia 4 sierpnia 2026 r. sygn. akt I USK 1334/26,
14. postanowieniu z dnia 20 sierpnia 2026 r. sygn. akt I USK 977/26.

Na szczególną uwagę zasługują również postanowienia Sądu Najwyższego wydane na kanwie zażaleń na uchylenia orzeczeń z powodu braku rozpoznania istoty spraw dotyczących art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. W orzeczeniach tych Sąd Najwyższy jasno wskazał na możliwość wykorzystania art. 114 ustawy emerytalnej oraz instytucji rozproszonej kontroli konstytucyjności w celu doprowadzenia do wydania przez ZUS decyzji o ponownym przeliczenie emerytury z uwzględnieniem standardu konstytucyjnego wywodzonego z orzeczeń TK, w tym orzeczeniu TK z dnia 6 marca 2019 roku sygn. akt P 20/16. Chodzi o następujące postanowienia SN:

1. postanowienie z dnia 12 maja 2026 r. sygn. akt II UZ 70/26,
2. postanowienie z dnia 13 maja 2026 r. sygn. akt II UZ 47/26,
3. postanowienie z dnia 10 czerwca 2026 r. sygn. akt II UZ 46/26.

Niekonstytucyjność art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej została również ostatnio potwierdzona w postanowieniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 czerwca 2026 roku sygn. akt SK 76/22.

---

Z wyrazami szacunku,
dr Andrzej Hańderek
radca prawny